زخم بستر معمولاً یکشبه ظاهر نمیشود. در بسیاری از موارد، پوست پیش از بازشدن زخم با تغییر رنگ، گرمی، سفتی، نرمی غیرعادی یا درد هشدار میدهد. اگر بیمار یا سالمند مدت زیادی در یک وضعیت بماند، توان جابهجایی محدودی داشته باشد یا پوست او مدام در تماس با رطوبت باشد، شناخت همین نشانههای اولیه میتواند از یک آسیب جدی جلوگیری کند. هدف این راهنما، کمک به خانواده برای پیشگیری و تشخیص زودهنگام است؛ نه جایگزینکردن ارزیابی پزشک یا پرستار زخم.
پاسخ کوتاه: زخم بستر یا آسیب فشاری، صدمه پوست و بافت زیر آن بر اثر فشار طولانیمدت یا فشار همراه با لغزش است. تغییر رنگی که با برداشتن فشار برطرف نمیشود، درد موضعی، گرمی، سفتی یا نرمی غیرعادی، تورم و تاول از علائم هشدار هستند. فشار را از محل بردارید، بیمار را روی آن ناحیه نخوابانید و برای ارزیابی حرفهای اقدام کنید؛ اگر پوست باز شده، ترشح، بوی بد، تب یا بدحالی وجود دارد، مراجعه را به تعویق نیندازید.
زخم بستر چیست و چرا ایجاد میشود؟
نام دقیقتر زخم بستر در منابع جدید، «آسیب فشاری» است؛ چون این مشکل فقط برای فردی که در تخت خوابیده رخ نمیدهد. فردی که ساعتهای طولانی روی صندلی یا ویلچر مینشیند، از بریس و گچ استفاده میکند یا وسیله پزشکی روی پوست او فشار میآورد نیز ممکن است دچار آسیب شود. فشار مداوم، خونرسانی بافت را مختل میکند و فشار همراه با کشیدهشدن پوست روی سطح تخت یا صندلی، آسیب را بیشتر میکند.
این آسیب بیشتر روی برجستگیهای استخوانی دیده میشود؛ جایی که بافت نرم کمی میان پوست و استخوان وجود دارد. اصطکاک، تعریق، بیاختیاری ادرار یا مدفوع، تغذیه ناکافی و بعضی بیماریها نیز مقاومت پوست را کم میکنند. با این حال، زخم بستر نشانه «کمکاری قطعی» خانواده نیست؛ گاهی با وجود مراقبت مناسب هم خطر بالا میماند. نکته مهم، ارزیابی منظم و واکنش سریع به تغییرات است.
چه کسانی بیشتر در معرض زخم بستر هستند؟
محدودیت حرکت مهمترین هشدار است، اما تنها عامل نیست. هرچه چند عامل همزمان وجود داشته باشد، برنامه پیشگیری باید دقیقتر و با نظر تیم درمان تنظیم شود.
- بیمارانی که بدون کمک نمیتوانند در تخت بچرخند یا از صندلی بلند شوند؛
- افراد پس از سکته، شکستگی، جراحی، آسیب نخاعی یا دوره بستری طولانی؛
- سالمندان دارای ضعف عضلانی، دمانس یا کاهش هوشیاری؛
- افرادی که حس درد یا فشار در بخشی از بدنشان کاهش یافته است؛
- بیماران دچار بیاختیاری، تعریق زیاد یا ترشح مداوم از زخم و درن؛
- افراد با کاهش اشتها، افت وزن، کمآبی یا مشکل بلع؛
- مبتلایان به دیابت یا اختلالات عروقی و کسانی که سابقه زخم فشاری دارند؛
- افرادی که ماسک اکسیژن، سوند، گچ، آتل، جوراب فشاری یا تجهیزات پزشکی دارند.
اگر بیمار بهتازگی از بیمارستان مرخص شده، بهتر است برنامه حرکت، مراقبت پوست و تجهیزات موردنیاز در کنار سایر نکات مراقبت از بیمار پس از ترخیص همان روزهای اول مرور شود.
علائم اولیه زخم بستر؛ پوست چه هشدارهایی میدهد؟
منتظر بازشدن پوست نمانید. روزی دستکم یکبار و در افراد پرخطر هنگام هر نوبت مراقبت، پوست نقاط فشاری را در نور مناسب بررسی کنید. مقایسه دو سمت بدن به دیدن تغییرات ظریف کمک میکند.
| نشانه | چه چیزی را بررسی کنیم؟ |
|---|---|
| تغییر رنگ | قرمزی پایدار در پوست روشن؛ تیرگی، بنفش یا آبیشدن و تفاوت با پوست اطراف در پوستهای تیرهتر |
| دما | گرمتر یا گاهی سردتر بودن یک ناحیه نسبت به اطراف |
| بافت | سفتی، تورم، حالت اسفنجی یا نرمی غیرعادی |
| حس | درد، سوزش، خارش یا حساسیت تازه؛ حتی وقتی ظاهر پوست هنوز طبیعی است |
| آسیب سطحی | تاول، خراش، ترک یا بازشدن پوست؛ این موارد نیازمند ارزیابی حرفهایاند |
در پوستهای تیره، قرمزی ممکن است واضح نباشد؛ بنابراین لمس ملایم برای مقایسه دما و بافت، پرسیدن درباره درد و نگاهکردن به تغییر رنگ آبی، بنفش یا تیره اهمیت بیشتری دارد. روی ناحیه مشکوک فشار مکرر وارد نکنید و آن را ماساژ ندهید.
کدام نقاط بدن پرخطرترند؟
محل خطر به وضعیت بدن وابسته است. در فرد طاقباز، پشت سر، تیغههای شانه، آرنج، استخوان خاجی و پاشنهها را ببینید. در خوابیدن به پهلو، گوش، شانه، کنار لگن، زانو و قوزکها مهمترند. در نشستن طولانی، دنبالچه، برجستگیهای نشیمنگاه و پشت ران زیر لبه صندلی در معرض فشار قرار میگیرند.
پوست زیر وسایل پزشکی را نیز فراموش نکنید: پشت گوش در محل بند ماسک، کناره بینی زیر لوله اکسیژن، اطراف سوند، زیر گچ و آتل یا زیر لبه پوشک. وسیله را بدون اجازه درمانگر باز یا جابهجا نکنید؛ اما درد، تورم، رد عمیق یا تغییر رنگ اطراف آن را همان روز گزارش دهید.
پیشگیری از زخم بستر در منزل با الگوی SSKIN
یک روش ساده برای بهخاطر سپردن اجزای پیشگیری، الگوی SSKIN است. این الگو جای ارزیابی اختصاصی را نمیگیرد، اما کمک میکند چیزی از قلم نیفتد.
| بخش | اقدام عملی در خانه |
|---|---|
| Skin؛ پوست | بازرسی روزانه، توجه به رنگ، دما، بافت، درد و ثبت هر تغییر |
| Surface؛ سطح حمایتی | تشک و بالشتک مناسب بر اساس ارزیابی؛ ملحفه صاف و خشک، بدون خرده غذا یا چین |
| Keep moving؛ حرکت | تغییر وضعیت طبق برنامه فردی، تحرک در حد توان و پرهیز از کشیدن بدن روی تخت |
| Incontinence؛ رطوبت | تعویض بهموقع، پاککردن ملایم، خشککردن بدون مالش و استفاده از محافظ پوستی تجویزشده |
| Nutrition؛ تغذیه | پیگیری اشتها، وزن و مایعات و گرفتن نظر متخصص در صورت کاهش دریافت یا مشکل بلع |
تغییر وضعیت و جابهجایی ایمن بیمار
هیچ فاصله زمانی ثابتی برای همه مناسب نیست. توان حرکت، وضعیت پوست، نوع تشک، بیماریهای زمینهای، راحتی و خواب فرد در تعیین برنامه نقش دارند. در راهنماهای جدید نیز بر برنامه فردی تأکید شده است؛ بنابراین عبارت رایج «حتماً هر دو ساعت» نباید بدون ارزیابی به همه تعمیم داده شود. پزشک، پرستار یا کاردرمانگر میتواند فاصله مناسب را تعیین و با تغییر وضعیت پوست اصلاح کند.
- اگر فرد توان دارد، او را تشویق کنید وزن بدن را مرتب جابهجا کند؛ حرکتهای کوچک هم مفیدند.
- برای چرخاندن بیمار وابسته، از تکنیک آموزشدادهشده و در صورت نیاز از ملحفه جابهجایی یا کمک نفر دوم استفاده کنید.
- بدن را روی ملحفه نکشید؛ کشیدن، نیروی برشی ایجاد میکند و به پوست آسیب میزند.
- پاشنهها باید طبق توصیه درمانگر از فشار مستقیم آزاد شوند؛ بالش را طوری نگذارید که فشار تازهای پشت زانو یا ساق بسازد.
- تا حد امکان از سرخوردن بیمار در تخت جلوگیری کنید و زاویه بالای تخت را فقط به اندازه نیاز پزشکی یا غذاخوردن بالا ببرید.
- در صندلی یا ویلچر، وضعیت لگن و پاها، عمق صندلی و بالشتک باید متناسب باشد؛ فرد نباید روی دنبالچه سر بخورد.
اگر جابهجایی برای مراقب یا بیمار دردناک و ناایمن است، بهجای آزمونوخطا آموزش عملی بگیرید. یک پرستار سالمند در منزل میتواند وضعیتهای پرخطر و روش ثبت برنامه حرکت را به خانواده نشان دهد.
مراقبت از پوست، رطوبت، تغذیه و آبرسانی
پوست را تمیز و خشک نگه دارید، اما خشن رفتار نکنید
پس از تعریق یا بیاختیاری، پوست را با شوینده ملایم و آب ولرم یا محصول توصیهشده تمیز کنید. بهجای ساییدن، با ضربههای آرام خشک کنید. پوشک خیس یا ملحفه مرطوب را زود عوض کنید. کرم محافظ پوست میتواند در بعضی افراد مفید باشد، اما انتخاب آن بهتر است با نظر پزشک یا پرستار انجام شود، بهویژه اگر پوست آسیبدیده یا عفونت قارچی محتمل است.
کاهش اشتها را جدی بگیرید
بدن برای حفظ و ترمیم پوست به انرژی، پروتئین، ویتامینها، مواد معدنی و مایعات کافی نیاز دارد. افت وزن ناخواسته، کمشدن اشتها، خشکی دهان، ادرار کم یا مشکل بلع را ثبت و گزارش کنید. مصرف خودسرانه مکمل پرپروتئین یا افزایش مایعات برای همه مناسب نیست؛ بیماری کلیه یا قلب، دیابت، محدودیت مایعات و نوع تغذیه بیمار باید در برنامه لحاظ شود. در این شرایط، پزشک یا متخصص تغذیه تصمیم دقیقتری میگیرد.
تشک مواج و بالشتک؛ مفید، اما نه جایگزین حرکت
تشکها و بالشتکهای کاهنده فشار میتوانند فشار را توزیع کنند، اما انتخاب نادرست یا استفاده غلط مشکل تازه میسازد. وزن و قد بیمار، سطح خطر، وجود زخم، امکان حرکت و شرایط تخت باید بررسی شود. تشک مواج نیز به معنی حذف کامل تغییر وضعیت نیست. عملکرد پمپ، تنظیم مناسب، صافبودن ملحفه و قرارنگرفتن لایههای ضخیم متعدد روی تشک باید کنترل شود.
بالشتک حلقهای یا دوناتی توصیه نمیشود؛ چون فشار را در لبه حلقه متمرکز میکند و ممکن است خونرسانی را بدتر کند. زیراندازهای چندلایه، حوله تاخورده یا پتوهای ضخیم هم میتوانند عملکرد سطح حمایتی را مختل کنند. برای خرید وسیله گرانقیمت، ابتدا نیاز واقعی بیمار را با فرد متخصص مشخص کنید.
برای زخم بستر چه کارهایی نباید انجام داد؟
- ناحیه قرمز یا تیره را ماساژ ندهید. ماساژ بافتی که زیر فشار آسیب دیده میتواند صدمه را بیشتر کند.
- روی زخم آباکسیژنه، بتادین یا مواد ضدعفونیکننده قوی نریزید، مگر اینکه پزشک یا پرستار زخم دستور داده باشد؛ بعضی مواد به بافت سالم آسیب میزنند.
- تاول را نترکانید و بافت تیره را جدا نکنید. عمق واقعی آسیب باید توسط فرد دارای صلاحیت بررسی شود.
- پانسمان را بر اساس ظاهر یا تبلیغ انتخاب نکنید. میزان ترشح، عمق، عفونت و پوست اطراف در انتخاب مؤثرند.
- بیمار را روی ناحیه مشکوک قرار ندهید و برای حفظ یک برنامه خشک و ثابت، درد یا بیقراری او را نادیده نگیرید.
- زخم را پنهان یا دیر گزارش نکنید. ارزیابی زودهنگام معمولاً سادهتر از درمان آسیب عمیق است.
با دیدن نخستین علامت زخم بستر چه کنیم؟
- فشار را فوراً از آن نقطه بردارید. وضعیت بدن را با روش ایمن تغییر دهید و روی محل نخوابانید یا ننشانید.
- پوست را بدون مالش بررسی کنید. رنگ، اندازه تقریبی، دما، درد، تورم، تاول یا بازشدگی را یادداشت کنید.
- از محل عکس بگیرید، اگر بیمار یا ولی قانونی رضایت دارد؛ عکس را در نور و زاویه مشابه ثبت کنید و محرمانه نگه دارید.
- همان روز با پزشک، پرستار یا مرکز درمانی تماس بگیرید، بهخصوص اگر تغییر رنگ پس از برداشتن فشار باقی مانده یا تاول و زخم باز دیده میشود.
- برنامه پیشگیری را بازبینی کنید. زمانهای تغییر وضعیت، رطوبت، تغذیه، تجهیزات و بیماریهای تازه را مرور کنید.
درجهبندی زخم، تشخیص عفونت و انتخاب پانسمان کار تخصصی است. ممکن است آسیب زیر پوست از چیزی که روی سطح دیده میشود گستردهتر باشد؛ بهخصوص اگر رنگ پوست بنفش یا سیاه شده باشد.
پرستار بیمار در منزل چه کمکی میکند؟
در خانوادهای که بیمار وابسته به تخت یا ویلچر دارد، اجرای منظم برنامه گاهی از دانستن نکات دشوارتر است. نیروی مراقبتی آموزشدیده میتواند پوست را طبق برنامه بررسی کند، تغییر وضعیت و انتقال ایمن را انجام دهد، رطوبت و ملحفه را مدیریت کند و تغییرات را برای خانواده ثبت نماید. اقدامات تخصصی مانند ارزیابی زخم، دبریدمان، انتخاب پانسمان یا درمان عفونت باید فقط توسط فرد دارای صلاحیت و بر اساس دستور درمانی انجام شود.
پیش از شروع همکاری، این موارد را مکتوب کنید: وضعیتهای مجاز بیمار، محدودیتهای پس از جراحی، برنامه دارو و تغذیه، روش تماس با پزشک، زمانهای بررسی پوست و نشانههایی که باید فوراً گزارش شوند. این هماهنگی احتمال خطا میان شیفتها را کم میکند.
چکلیست روزانه پیشگیری از زخم بستر
- □ پوست برجستگیهای استخوانی و زیر تجهیزات بررسی و هر تغییر ثبت شد.
- □ برنامه تغییر وضعیت متناسب با بیمار انجام شد و فشار از نقاط مشکوک برداشته شد.
- □ ملحفه صاف، خشک و بدون چین، خرده غذا یا جسم خارجی است.
- □ پوست پس از تعریق یا بیاختیاری بهآرامی تمیز و خشک شد.
- □ اشتها، میزان نوشیدن طبق برنامه، ادرار و هر مشکل بلع بررسی شد.
- □ پاشنهها، دنبالچه، لگن، آرنج و پشت گوشها فراموش نشدند.
- □ لوله، ماسک، سوند، گچ یا آتل رد عمیق و فشار غیرعادی ایجاد نکرده است.
- □ پمپ تشک و وضعیت بالشتک طبق دستور درست کار میکند.
- □ درد، تب، ترشح، بو یا تغییر رفتار جدید وجود ندارد.
چه زمانی باید فوری کمک پزشکی گرفت؟
ارزیابی پزشکی را به تعویق نیندازید اگر پوست بنفش، خرمایی یا سیاه شده، تاول خونی یا زخم باز وجود دارد، قرمزی در حال گسترش است، محل داغ و متورم شده، چرک یا بوی نامطبوع دیده میشود، درد رو به افزایش است یا بیمار تب، لرز، ضعف شدید یا گیجی تازه دارد. بدحالی شدید، تنفس غیرعادی یا کاهش هوشیاری نیازمند تماس با اورژانس است.
در افراد سالمند یا مبتلا به دیابت و ضعف ایمنی، عفونت همیشه با تب واضح همراه نیست. خوابآلودگی غیرمعمول، بیاشتهایی ناگهانی یا گیجی جدید نیز میتواند هشدار باشد.
تذکر پزشکی: این مطلب برای آموزش عمومی است و تشخیص، مرحلهبندی یا درمان زخم بستر محسوب نمیشود. هر تاول، بازشدگی پوست یا تغییر رنگ پایدار باید توسط پزشک یا پرستار دارای صلاحیت ارزیابی شود. پانسمان، مکمل غذایی، میزان مایعات و برنامه تغییر وضعیت باید با شرایط اختصاصی بیمار هماهنگ شود.
پرسشهای متداول درباره زخم بستر
آیا زخم بستر فقط برای بیمار بستری در تخت ایجاد میشود؟
خیر. نشستن طولانی روی صندلی یا ویلچر و فشار تجهیزات پزشکی نیز میتواند آسیب فشاری ایجاد کند. هر فردی که توان تغییر وضعیت کمی دارد، باید از نظر نقاط تحت فشار بررسی شود.
بیمار را هر چند ساعت یکبار جابهجا کنیم؟
یک فاصله ثابت برای همه وجود ندارد. وضعیت پوست، تحرک، نوع تشک، بیماریها، درد و خواب فرد تعیینکنندهاند. برنامه را با پزشک یا پرستار تنظیم کنید و اگر پوست تغییر کرد، منتظر زمان بعدی نمانید و فشار را همان لحظه بردارید.
آیا تشک مواج بهتنهایی از زخم بستر جلوگیری میکند؟
خیر. سطح حمایتی مناسب مفید است، اما جای تغییر وضعیت، مراقبت پوست، کنترل رطوبت و تغذیه را نمیگیرد. نوع تشک و تنظیم آن نیز باید با نیاز بیمار هماهنگ باشد.
برای قرمزی پوست میتوان از بالشتک حلقهای یا ماساژ استفاده کرد؟
خیر. ماساژ محل مشکوک و بالشتکهای حلقهای توصیه نمیشوند؛ اولی ممکن است بافت آسیبدیده را بدتر کند و دومی فشار را در لبه حلقه متمرکز میکند. فشار را بردارید و برای ارزیابی تماس بگیرید.
آیا میتوان زخم بستر را در خانه پانسمان کرد؟
پس از ارزیابی و آموزش حرفهای، بخشی از مراقبت ممکن است در خانه انجام شود؛ اما نوع پانسمان و دفعات تعویض به عمق، ترشح، عفونت و پوست اطراف بستگی دارد. از انتخاب خودسرانه پانسمان یا مواد ضدعفونیکننده پرهیز کنید.
برای مراقبت منظم از بیمار در منزل کمک میخواهید؟
شرایط حرکتی بیمار، وضعیت پوست، ساعات موردنیاز و وظایف مورد انتظار را برای کارشناسان شرکت پرستاری ملکه شب عرشیا توضیح دهید تا درخواست شما دقیقتر بررسی شود.
کارشناسان ما در کوتاهترین زمان ممکن با شما تماس خواهند گرفت.
منابع معتبر
- International Guideline 2025؛ تغییر وضعیت و حرکت برای پیشگیری از آسیب فشاری
- International Guideline؛ سطوح حمایتی برای پیشگیری و درمان آسیب فشاری
- MedlinePlus؛ پیشگیری از آسیبهای فشاری
- MedlinePlus؛ اصول مراقبت از زخم فشاری
- NHS؛ راهنمای بیمار برای پیشگیری از زخم فشاری
گردآوری و ویرایش: تیم تحریریه پرستاری ملکه. آخرین بازبینی محتوایی: شهریور ۱۴۰۵.
